Jan Witold Suliga - Aniołowie, boscy posłańcy

 ANIOŁYSą pośród nas. Nieziemsko piękni, świetliści, opiekuńczy i pełni miłości. Biblia nazywa ich malakim – posłańcami, zwiastunami. W greckich i łacińskich przekładach Pisma występują pod mianem angelos ( grec. posłaniec, emisariusz, poseł ), który to tytuł przysługiwał pierwotnie pogańskim bóstwom pośredniczącym między bogami a ludźmi.     

Jednym z nich był najsłynniejszy bodaj posłaniec bogów, Hermes; grecki bóg noszący na nogach ozdobione złotymi skrzydłami sandały, dzięki którym błyskawicznie przedostawał się z jednej sfery kosmicznej do drugiej, roznosząc wieści mieszkańcom Olimpu, ludziom oraz podziemnym bóstwom rezydującym w otchłaniach Tartaru i Hadesu. W skrzydła wyposażone były również spełniające funkcję posłańców bóstwa Egiptu, Persji oraz Indii. Atrybut ten przysługiwał także chrześcijańskim aniołom i fakt ten niepokoił wielu teologów dopatrujących się we wszystkim co niechrześcijańskie ingerencji szatana. Z drugiej wszakże strony nie można zapominać, że to nikt inny, jak archanioł Gabriel obwieścił Maryi cud niepokalanego poczęcia. Kim zatem jest anioł? Skąd pochodzi? Jaka jest jego prawdziwa natura?

Kwestię tę ostatecznie rozstrzygnęło dwóch najważniejszych teologów antycznego chrześcijaństwa: autor Hierarchii niebieskich - Dionizy Areopagita oraz święty Augustyn.      Anioł – stwierdził ten pierwszy – jest wizerunkiem Boga, przejawem ukrytej światłości, zwierciadłem czystym (…) bez skazy i plamy, w którym odbija się, jeśli tak można powiedzieć, cała piękność boskiego kształtu, odciśnięta w dobru…      Anioły to duchy – pisał ten drugi – ale są aniołami nie tylko dlatego, że są duchami. Staja się aniołami, czyli zwiastunami, kiedy zostają posłani. Bo imię anioł ( posłaniec ) odnosi się do urzędu, a nie natury. Pytasz o nazwę tej natury – to duch; pytasz o urząd – to urząd anioła, który skierowany przez Boga ku ludziom staje się posłańcem…  

Natura aniołów jest zatem czysto duchowa, a pochodzenie – boskie. Bóg to Duch i z Ducha wynurzają się owe, wyposażone w skrzydła istoty, które w chwili, gdy otrzymują od Stwórcy misję pośredniczenia między Nim a ludźmi przyjmują funkcję aniołów – heroldów, zwiastunów Bożego Słowa. Dopiero w takim przypadku można mówić, iż stają się one aniołami – bytami stworzonymi, lecz doskonalszymi od człowieka w tym sensie, że nigdy nie tracącymi kontaktu z Bogiem. Raz jeden, jedyny część z nich zbuntowała się przeciw Bogu, kiedy ten nakazał im uznać Adama za króla stworzenia. Buntownicy zostali straceni w otchłań i przemienili się w diabły. Diabeł też jest więc aniołem, ale aniołem ciemności. W przeciwieństwie do niego posłuszny Bogu anioł to istota świetlista i, co nie mniej ważne, niosąca w sobie cząstkę boskiego blasku i przekazująca ludziom słowa Najwyższego.     

 Oto czemu przez anioła okrytego ogniem krzewu, który się nie spalał Jahwe rozmawiał w Mojżeszem. Dlatego też  spomiędzy skrzydeł dwóch złotych cherubów usytuowanych na wieku Skrzyni Przymierza dobiegał głos Boga mówiącego do „synów izraelskich”. To anioł Pański obwieścił Zachariaszowi, że jego leciwa żona pocznie Jana Chrzciciela, apostołom - że Jezus zmartwychwstał. Biblijny Bóg nie jest Bogiem samotnym. Nie przypadkowo nosi On  miano Elochim Sabaoth – Pan Bóg Zastępów. Będąc Królem Wszechświata ma swój dwór, swoje wojska, swoich podwładnych. Takim właśnie objawiał się wielu prorokom. Ezechiel ujrzał Go tronującego pośród czterech anielskich istot znanych jako Michał, Gabriel, Rafał i Uriel. Jakubowi ukazał się jako Rządca Uniwersum otoczony aniołami, którzy zstępują na ziemię i wstępują do nieba po szczeblach łączącej niebiosa z ziemią drabiny. Do Abrahama również nie przybył sam, lecz w towarzystwie dwóch aniołów.     

  Anielskie królestwo dzieli się na trzy zasadnicze części zwane chórami, z których każdy składa się z trzech zastępów. W skład pierwszego chóru wchodzą Serafinowie, Cherubini i Trony, którzy trwają wpatrzeni w Boskie oblicze i darzą Boga najwyższą miłością. Chór drugi tworzą Panowania, Moce i Władze odpowiedzialni za porządek rzeczy we wszechświecie i wykonujący wszelkie polecenia Stwórcy tyczące sfer gwiezdnych, planetarnych i ziemskich. Trzeci chór to Zwierzchności ( zwani czasem Księstwami ), Archaniołowie i Aniołowie. Ci pierwsi opiekują się królestwami i narodami. Ci drudzy – wybranymi przez Boga prorokami i świętymi ( do ich kategorii należy archanioł Gabriel, który najpierw nawiedził Zachariasza, a potem Maryję ). Natomiast zwyczajni ludzie mają swoich aniołów-stróżów. Aniołowie ci należą do najniższego zastępu duchowych bytów.   

 Ów wprowadzony przez Dionizego Areopagitę podział anielskich hierarchii utrwalił się w chrześcijaństwie i do dziś uważany jest za obowiązujący. W dużej mierze wpływ miał również na to  autorytet świętego Tomasza z Akwinu, który aniołom poświecił wiele miejsca w swoich teologicznych traktatach i który zyskał z tej racji przydomek Anielskiego Doktora. Opisy trzech chórów i dziewięciu niebiańskich kręgów okalających Boga odnajdujemy także w Boskiej komedii Dantego, w "Mistycznym mieście" Marii a Agredy ( zm. 1665 ), a także w pismach Emanuela Swedenborga ( 1688 – 1772 ), wedle którego anielskie hierarchie uformowane są w ten sposób, że im bliżej Boga znajduje się dany chór, tym więcej zeń czerpie światła, zaś każdy zastęp to rodzaj społeczności podobnej do ludzkich społeczeństw.      W pewnym więc sensie aniołowie podobni są do ludzi i być może dlatego, aczkolwiek wywodzą się z Ducha, mogą być „materializowani” w mitach, opowieściach, a przede wszystkim w sztuce.

Aniołami bowiem fascynowali się nie tylko teologowie i mistycy. Interesowali się nimi również artyści. To dzięki nim możemy podziwiać piękno aniołów na obrazach przedstawiających Zwiastowanie, narodziny Jezusa w Betlejem, Jego ukrzyżowanie,  zmartwychwstanie, wniebowstąpienie, modlitwę w Ogrójcu, sen Jakuba, historię wędrówki Tobiasza i archanioła Rafała. Tematyka ta występuje także w sztuce ludowej, w której równie wielką wagę przywiązuje się do rozpowszechnionych pośród ludu i znajdujących odzwierciedlenie w naukach Kościoła wierzeń o wszechobecności aniołów. „Ludowe anioły” są uosobieniem dobra i opiekuńczości. Odziane w długie, błękitne, różowe, białe szaty adorują Boga, opiekują się ludźmi, chronią ich od zakusów szatana, walczą z nim o dusze konających, wyrywają je z piekielnych czeluści, są świadkami wszystkich naszych postępków, cieszą się z dobrych uczynków, zasłaniają oczy, by nie widzieć zła, jakie czynimy, zanoszą nasze modlitwy do Boga, czuwają nad beztrosko bawiącymi się dziećmi, grają na rozmaitych instrumentach, wychwalając Boga i tworząc muzykę niebieskich sfer.   

No cóż, nie da się ukryć: angelologia odcisnęła istotne piętno na rozwoju sztuki i sprawiła, iż wielu artystów stało się de facto mistykami. Do tej kategorii mistrzów pędzla zaliczyć należy chociażby Rafaela Santi,Rafael, Dysputa nad Swiętym Sakramentem w którego malarstwie anioł jawi się bardzo często i to nie tylko w scenach stricte biblijnych. Zdobiący jedną z sal Pałacu Watykańskiego fresk Rafaela zatytułowany „Dysputa nad Świętym Sakramentem” uznać bowiem trzeba nie tylko za wspaniały obraz, ale i również za malowany pędzlem mistyczny traktat. Dolną partię fresku zajmuję przedstawienie Kościoła ziemskiego złożonego ze zwykłych wiernych, hierarchów kościelnych i papieża, który gromadzi się wokół ołtarza i stojącej na nim monstrancji z Eucharystią. Nad kielichem unosi się Duch Święty ukazany w postaci gołębicy. Wyżej widać Kościół Niebiański; Kościół adorujących Zmartwychwstałego Jezusa świętych i błogosławionych. Jeszcze wyżej dostrzegamy Boga Ojca w otoczeniu anielskich zastępów.  Przesłanie tego obrazu jest proste. Tak, jak śmierć i zmartwychwstanie Chrystusa stanowią punkt zwrotny w dziejach ludzkości, tak kulminacyjnym momentem każdej mszy jest przemiana chleba i wina w ciało i krew Jezusa. To wtedy, w tym niezwykłym, cudownym momencie wszystko zostaje scalone. Misterium transsubstancjacji ( przemiany ) wiąże  biorących udział w liturgicznym misterium ludzi ze zbawionymi mieszkańcami Królestwa Niebieskiego i anielskimi zastępami. Zwykli śmiertelnicy, święci w niebie i aniołowie stają się jednym, wielkim Kościołem. Mistycznym Ciałem Bożego Syna, Jezusa Chrystusa, o jakim wielokrotnie napomykał w swych listach święty Paweł.  

 Tę samą ideę obrazuje słynna ikona Andreja Rublowa „Trójca święta”, zwana również „Gościną u Abrahama”. Nawiązuje ona do wspomnianej już, a opisanej w Księdze Genesis  historii nawiedzenia patriarchy przez Boga i Jego dwóch aniołów i zwiastowania mu narodzin Izaaka. Wedle chrześcijańskich teologów trzej goście reprezentowali Trójcę Świętą, która ukazała się Abrahamowi pod postacią aniołów. Tak też przedstawia tę scenę Rublow. Trzej aniołowie, czyli Bóg Ojciec, Jezus Chrystus i Duch Święty zasiadają wokół czworokątnego stołu, na którym widać jedno naczynie upodobnione do eucharystycznego kielicha. Motyw ten powtarza się na wielu, analogicznych do tego dzieła ikonach, z tą czasem różnicą, że obok centralnego anioła umieszcza się Abrahama i Sarę, a ponad aniołami i ludźmi – wyobrażenie Boga Ojca trzymającego na kolanach swego Syna. W każdym jednak przypadku na ikonach tych dominuje tematyka eucharystyczna. Dzieje się tak nie przypadkowo, aniołowie bowiem odgrywają w nim rolę szczególną - wspomagają kapłana w liturgicznych czynnościach i są przekazicielami boskiej mocy przeobrażającej Eucharystię.  

    Już święty Augustyn pisał, że aniołowie otaczają kapłana i pomagają mu, kiedy odprawia Mszę świętą.  Podobnie uważał święty Tomasz z Akwinu. Natomiast święta Brygida nie tylko w to wierzyła, ale i też była tego świadkiem. Pewnego dnia – wspomina w jednym ze swych pism -  kiedy byłam na Mszy świętej zobaczyłam niezmierną liczbę aniołów, którzy przybyli z nieba i zgromadzili się wokół ołtarza, przyglądając się uważnie kapłanowi. Śpiewali pieśni zachwycające serce; całe niebo zdawało się rozmyślać nad wielką Ofiarą. No cóż, to, co dla jednych jest przedmiotem wiary, dla drugich – tematem artystycznych dzieł, innym jawi się jako postrzegana zmysłowo rzeczywistość Ducha. Ducha, którego emanacjami są anielscy posłańcy; aniołowie, których świetlistą obecność dojrzeć mogą  jedynie mistycy i święci.

Jan Witold Suliga

vseperestroy.ru | autogrubin.ru | vestyrizm.ru | ivotremont.ru | detityt.ru