J.W.Suliga - Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie. Dzieje, kolekcje, kierunki rozwoju (cz. 1)

PME - logo stare

Artykuł ten napisałem i opublikowałem w drugiej połowie 2006 roku, niedługo przed odwołaniem mnie ze stanowiska dyrektora Państwowego Muzeum Etnograficznego. Dziś jest on jednym z nielicznych tekstów, które traktują o dziejach tej placówki i w tej części z pewnością się nie zdezaktualizował. To samo tyczy opisu kolekcji i zbiorów PME.  Nieco inaczej ma się rzecz z „Kierunkami rozwoju”, w których zakreśliłem nie tylko swoją wizję tego, ku czemu Muzeum winno zmierzać, ale i również opisałem działania podjęte przeze mnie w tym celu. Od tego czasu minęły niemal dwa lata i wiele się w PME zmieniło. Czy na lepsze, trudno mi powiedzieć, pewne jest natomiast to, że jego nowe kierownictwo wyznaczy swoje własne priorytety, czemu zresztą już dało wyraz, a o czym niedawno donosiło Życie Warszawy” w artykule „Muzeum otwarte: rewolucja na Kredytowej”  ( link ). Przedstawioną w nim ocenę kierowanej przeze mnie tyle lat instytucji odebrałem jako głęboko niesprawiedliwą i sprzeczna z dobrymi obyczajami, jakimi kierowała się dotąd „muzealna brać”. W tym sensie mój artykuł zyskuje na aktualności, ponieważ dezawuowanie przeszłości żadnej placówce muzealnej dobrze nie służy.

Część pierwsza:  historia muzeum  

     CZAS ZABORÓW ( 1888 – 1914 )

      Upadek Powstania Styczniowego i kres niepodległościowych marzeń intelektualnej elity polskiego narodu otworzył nową kartę dziejów Polski zwaną epoką pozytywizmu. Z okresem tym nierozerwalnie wiąże się rozwój nie tylko nauk ścisłych, ale także społecznych, do jakich zaliczana jest współczesna etnografia, traktowana ówcześnie jako dziedzina poznania korzeni własnej i obcej kultury.      Historia polskiego muzealnictwa etnograficznego wzięła zarazem swój początek z postawy wyrażającej nie tylko dążność do poznania mechanizmów rządzących kulturą i społeczeństwem, ale i też chęć udokumentowania przejawów kultury ludowej, w której doszukiwano się podstawowego nośnika wartości narodowych stanowiących wyraz naszej odrębności kulturowej. Dokumentacja ta dała początek prywatnym kolekcjom etnograficznym gromadzonym w domach. Zjawisku temu towarzyszył także wzrost zainteresowania ludami pozaeuropejskimi. Docierający do nich polscy podróżnicy i zesłańcy przywozili rozmaite, „egzotyczne” przedmioty, a czasami niezwykle ciekawe kolekcje broni, narzędzi, biżuterii i strojów. Zbiory te trafiały do różnych miejsc, budząc zainteresowanie szerszego grona publiczności, stając się jednocześnie impulsem do realizacji pomysłu utworzenia jednego, usytuowanego w dawnej stolicy Polski, muzeum etnograficznego, wzorowanego na  Muzeum Człowieka w Paryżu. 

    Lokalizacja takiego muzeum w Warszawie była dla jego organizatorów oczywista, miasto to bowiem należało do jednego z głównych ośrodków życia politycznego i kulturalnego kraju. Akcję gromadzenia zbiorów dla przyszłej placówki muzealnej rozpoczęto już w latach 70. XIX wieku. Tu też, w roku 1886, z inicjatywy mecenasa  J.M. Kamińskiego oraz Jana Karłowicza zawiązał się Komitet Organizacyjny Muzeum Etnograficznego. Dzięki energicznym zabiegom zrzeszonych w nim entuzjastów i badaczy kultury ludowej w dwa lata później, jesienią 1888 roku placówkę utworzono przy Warszawskim Ogrodzie Zoologicznym. Na usytuowanie zbiorów przy ogrodzie zoologicznym wpłynął fakt popularności w owych czasach koncepcji odwoływania się do metod i osiągnięć nauk przyrodniczych w studiach nad człowiekiem i  jego kulturą. Ważne było również to, że warszawski Ogród Zoologiczny, będąc instytucją prawnie zalegalizowaną,  miał zgodę władz carskich na organizowanie wystaw.

   Muzeum Etnograficzne otrzymało do dyspozycji 11 pokoi w pałacyku przy ulicy Bagatela, wzniesionym w końcu XVIII wieku przez M. Bacciarellego. Kustoszem Muzeum został Stanisław Ciszewski, późniejszy kierownik pierwszej polskiej katedry etnograficznej na Uniwersytecie Lwowskim. Trzon zbiorów, które w roku 1890 liczyły 4000 zabytków, stanowiły kolekcje polskie i pozaeuropejskie pochodzące z darów  przekazywanych przez etnografów, przedstawicieli inteligencji i ziemiaństwa, podróżników, a także Polaków rozsianych po całym świecie, w tym również zesłańców z Syberii i innych rejonów Azji. W Muzeum znalazła też swoje miejsce kolekcja przywieziona przez uczestników pierwszej polskiej wyprawy badawczej do Afryki, kierowanej przez Stanisława Szolc-Rogozińskiego. Oprócz zabytków zgromadzono pewną ilość rysunków i fotografii oraz wydawnictw, które miały stać się zaczątkiem biblioteki muzealnej.

   Wkrótce potem, w związku z ogłoszeniem upadłości Spółki Ogrodu Zoologicznego instytucja ta uległa likwidacji zaś na składające się nań zbiory został nałożony sekwestr. Zebrane przez Grono Miłośników Etnografii fundusze pozwoliły wkrótce potem wykupić je i ulokować w udostępnionym przez hr. Władysława Branickiego pałacyku Frascati przy ulicy Wiejskiej. W tym również czasie Jan Karłowicz podjął starania o legalizację muzeum, jednakże spotykały się one ze stanowczą odmową ze strony władz carskich. W tej sytuacji zdecydowano się zrezygnować z nazwy „muzeum" i w roku 1892 otwarto w gmachu przy Krakowskim Przedmieściu 17 „Stałą Wystawę Etnograficzną". W tym czasie zbiory liczyły 6600 obiektów. W rok później i tę wystawę zlikwidowano. Kolekcje przeniesiono początkowo do pałacyku Frascati, a następnie do wynajętego lokalu przy ulicy Nowy Świat 26.

   Zasadniczy zwrot w historii placówki nastąpił w roku 1896, kiedy to z inicjatywy Grona Miłośników Etnografii zbiory etnograficzne zostały ulokowane w Muzeum Przemysłu i Rolnictwa, które istniało od roku 1875 i posiadało swoją siedzibę w reprezentacyjnym gmachu przy Krakowskim Przedmieściu 66. Od tej pory Muzeum Etnograficzne  (noszące oficjalnie nazwę „Zbiory Etnograficzne przy Muzeum Przemysłu i Rolnictwa") korzystało odpłatnie z części jego pomieszczeń, zajmując powierzchnię około 1000 m2. Obowiązki kustosza pełniła Helena Kamińska, siostra i współpracowniczka jednego wspomnianych wcześniej założycieli Muzeum Etnograficznego. Działalność instytucji finansowana była z dobrowolnych składek Grona Miłośników Etnografii.

    Rosnąca liczba zbiorów i konieczność ich utrzymania zmusiły zarząd do szukania trwałych i bardziej skutecznych źródeł finansowania swej muzealnej działalności. Ich brak spowodował, że w roku 1902 postanowiono przekazać wszystkie kolekcje na własność Muzeum Przemysłu i Rolnictwa. W ten oto sposób „Zbiory Etnograficzne" stały się działem MPiR wyodrębnionym w strukturze organizacyjnej tej placówki. Nowy właściciel prężnie działał w celu ich pozyskiwania, opracowywania i udostępniania. W roku 1905 wydano pierwszy, tymczasowy katalog zbiorów, który rozszedł się niemal natychmiast. O popularności i zainteresowaniu jakim cieszyły się Zbiory Etnograficzne wśród społeczności Warszawy najlepiej świadczy to, iż w latach 1907-1912 odwiedzało je rocznie około 12 tys. osób.

   W roku 1912 z inicjatywy i pod kierownictwem Stanisława Poniatowskiego przy Zbiorach Etnograficznych MPiR powstaje Pracownia Etnologiczna, która jako główne cele stawia sobie prowadzenie badań naukowych, systematyczne opracowywanie kolekcji etnograficznych oraz przygotowanie obszernego, bogato ilustrowanego przewodnika, wzorowanego na Handbook to the Ethnographical Collections of the British Museum. Idea ta nie doczekała się realizacji, mimo to jednak wpłynęła znacząco na rozwój i rozbudowę kolekcji etnograficznych oraz tworzenia  podstaw specjalistycznej biblioteki naukowej.

       OKRES MIĘDZYWOJENNY ( 1918 – 1939 ) 

Eugeniusz Frankowski     Wybuch I wojny światowej spowodował przerwanie tej działalności, którą podjęto ponownie dopiero w roku 1921, kiedy to kierownictwo Zbiorów Etnograficznych przy MPiR objął znany etnograf, Eugeniusz Frankowski. Dzięki jego staraniom nazwa „Zbiory Etnograficzne” zmieniona została na „Muzeum Etnograficzne”. Od tego również czasu działalność placówki była finansowana przez Wydział Nauki Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. W rezultacie Muzeum Etnograficzne stało się państwową instytucją muzealną i zyskało rangę placówki centralnej, wiodącej.

       Będąc wybitnym muzeologiem i znawcą zagadnień etnografii Europy Eugeniusz Frankowski miał ambicję przeobrażenia kierowanej przez siebie instytucji w nowoczesną placówkę muzealną, prowadzącą  wszechstronną działalność naukową, wystawienniczą i edukacyjną. W roku 1925 doszło do otwarcia nowej ekspozycji stałej, dającej przegląd kultur ludowych całego świata i będącej rewelacyjną, jak na owe czasy, próbą zastosowania teoretycznych założeń kierunku historyczno-kulturowego w praktyce wystawienniczej. Po roku 1933, w nieco zmodyfikowanym kształcie, ekspozycja utrzymała się aż do wybuchu II wojny światowej. Wysoko oceniana przez specjalistów za walory naukowe i intelektualne stanowiła istotny wkład do teorii i praktyki ekspozycyjnej w muzealnictwie. Oprócz wystawy stałej publiczność miała też możliwość obejrzenia szeregu mniejszych, systematycznie zmienianych ekspozycji czasowych. 

    O rozwoju Muzeum Etnograficznego w tym czasie najlepiej świadczy wzrost gromadzonych w nim kolekcji, które w roku 1922 liczyły zaledwie 8954 zabytków, zaś  w roku 1939 ich liczba wynosiła niemal 30 tysięcy. W kolekcjach muzealnych tamtego okresu wyróżnić można trzy podstawowe zespoły:

     1. Zbiory pochodzące z ówczesnych terenów Polski, w tym szczególnie cenne stroje i tkaniny ludowe oraz wspaniała kolekcja huculska licząca 3000 okazów;

     2. Zbiory z obszaru krajów słowiańskich; 

    3. Zbiory pozaeuropejskie stanowiące ponad 50% całości zasobów i zebrane w ogromnej części przez wybitnych polskich etnografów i podróżników. W tej grupie znalazły się bogate zbiory kameruńskie Leopolda Janikowskiego, oceanistyczne Jana Kubarego, wartościowe kolekcje jakuckie i giliackie zgromadzone przez Bronisława Piłsudskiego, unikatowe w skali europejskiej zbiory indochińskie, pochodzące z zapisu Ignacego Zaremby Belakowicza. Ponadto zbiory chińskie, japońskie oraz mniej liczne kolekcje z Bliskiego Wschodu, Australii i innych rejonów świata.

    Poza wymienionymi istniał jeszcze czwarty, stosunkowo niewielki zespół zabytków, który stanowiły zbiory europejskie ( kraje alpejskie oraz Hiszpania, Włochy, Litwa, Łotwa, Estonia i Rumunia ). W tym zespole na czoło wybijała się wartościowa kolekcja baskijska, zebrana i opracowana przez Eugeniusza Frankowskiego. Biblioteka Muzeum Etnograficznego należała, obok biblioteki Warszawskiego Towarzystwa Naukowego, do najbogatszych bibliotek etnograficznych w kraju. Równie bogate  i wartościowe były zbiory archiwum i fototeki.

     Jednocześnie starania kierownictwa Muzeum Etnograficznego o uniezależnienie od Muzeum Przemysłu i Rolnictwa zdawały się zmierzać pod koniec lat 30. do pomyślnego zakończenia. Na przełomie roku 1937/1938 decyzją prezydenta Stefana Starzyńskiego Muzeum Etnograficzne otrzymało stałą siedzibę w budynku przy ulicy Podwale 15, do którego, po planowanym na rok 1939 remoncie, miało się przenieść. W marcu tegoż roku, w związku z objęciem przez Eugeniusza Frankowskiego katedry na Uniwersytecie Poznańskim, funkcje kierownicze Muzeum, przejął dotychczasowy jego wicedyrektor, Tadeusz Dziekoński. 

    We wrześniu 1939 roku, w wyniku bombardowania i pożaru, gmach Muzeum Przemysłu i Rolnictwa przy Krakowskim Przedmieściu 66 uległ całkowitemu zniszczeniu. Nieliczne uratowane obiekty zaginęły w następnych latach wojny. Z całego, ponad 50-letniego dorobku warszawskiego Muzeum Etnograficznego nie ocalało nic... 

     EPOKA REALNEGO SOCJALIZMU ( 1945 – 1990 )

     Datą otwierającą powojenne dzieje placówki jest 17 października 1946 roku. W tympałacyk w Młocinach właśnie dniu ówczesny minister kultury i sztuki powierzył Janowi Żołnie-Manugiewiczowi, doświadczonemu etnografowi i muzeologowi kierowanie pracami wstępnymi przy organizowaniu etnograficznej placówki muzealnej w Warszawie, które otrzymało nazwę Muzeum Kultur Ludowych oraz status instytucji centralnej, podległej organizacyjnie i finansowo Ministerstwu Kultury i Sztuki. Na tymczasową siedzibę Muzeum wyznaczono zabytkowy XVIII-wieczny pałacyk Brühla w Młocinach. Równocześnie trwały dyskusje w gronie specjalistów nad merytorycznym kształtem tworzącej się placówki, jej tożsamością naukową i społeczną  oraz miejscem w nowej rzeczywistości. Wydarzeniem, które miało w istotny sposób wpłynąć na przyszły kształt placówki, okazała się Ogólnopolska Konferencja Etnografów zorganizowana w Ministerstwie Kultury i Sztuki w grudniu 1947 roku. Na Konferencji tej zapadła uchwała, by wszelkie znajdujące się w Polsce zbiory pozasłowiańskie z dziedziny ludoznawstwa zostały stopniowo zgromadzone w Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie, jako instytucji centralnej, której program tego rodzaju zbiory obejmuje. W ten oto sposób nie tylko podkreślono ciągłość organizacyjną Muzeum, ale też postanowiono zachować dotychczasowy jego charakter, jako instytucji gromadzącej zbiory kultury ludowej całego świata. 

    Działalność tą rozpoczęto od zakupu w roku 1947 kolekcji zabytków sztuki ludowej Kurpiowszczyzny. W niedługim czasie ilość obiektów powiększyła się w takim stopniu, że możliwe stało się przygotowanie i otworzenie w 1949 roku dwóch stałych wystaw. Były to ekspozycje „Polski strój ludowy", na której pokazano około stu kompletów ubiorów oraz – zlokalizowana w specjalnie wybudowanym na ten cel pawilonie w parku młocińskim wystawa „Sztuka ludowa Afryki murzyńskiej i Oceanii". W pierwszej wersji ekspozycja ta prezentowała 560 obiektów. W roku 1952 poszerzono ją niemal dwukrotnie, dodając do niej  zbiory indonezyjskie. Po przejęciu w roku 1950 pałacu w Tarchominie, również i tam przygotowano i otworzono dwa lata później wystawę stałą noszącą tytuł „Miejskie wnętrze mieszkalne".

     Rosnąca liczba zbiorów zmuszała pracowników muzeum do wykorzystania wszelkich niemal  pomieszczeń w Młocinach i Tarchominie na magazyny zbiorów, co uniemożliwiało realizowanie wystaw czasowych. Problem ten rozwiązano w niekonwencjonalny sposób, organizując wystawy na pływających barkach towarowych „Bat” i „Złota Kaczka”. Barka „Bat” pływała z biegiem Wisły i w latach 1952-1954 odbyła trzy rejsy, „Złota Kaczka" natomiast służyła między 1955  a  1967 rokiem, docierając w tym czasie do 180 miejscowości nad Wisłą, Notecią, Odrą oraz na Mazurach. Wzdłuż trasy obu barek prowadzono intensywne badania i penetracje terenowe, które przyniosły dalsze powiększenie kolekcji oraz bogaty materiał dokumentacyjny. Mimo tak trudnej sytuacji (od roku 1954 oprócz pałacyków w Młocinach i Tarchominie placówka dysponowała jeszcze jednym niewielkim pomieszczeniem przy ulicy Szeroki Dunaj 5) do roku 1972 Muzeum zrealizowało aż 132 ekspozycje, w tym 6 w siedzibie własnej, 11 na pływających barkach, 86 w innych placówkach oraz 29 za granicą.

    Stały wzrost liczby zabytków sprawiał, iż coraz bardziej pilną stała się potrzeba utworzenia działów naukowych, których jednym z podstawowych zadań byłoby dokumentowanie i opracowywanie kolekcji. Jako pierwszy powołano dział etnografii pozaeuropejskiej, wkrótce po nim powstał dział etnografii polskiej. Początkowo wszystkie zbiory polskie gromadzono i opracowywano w ramach jednego działu, zaś w roku 1954 wyodrębniono w nim dwa zespoły – kultury materialnej oraz sztuki ludowej. Wraz z rozwojem placówki i postępującą specjalizacją, zbiory sztuki uległy dalszemu podziałowi na osobne podzespoły: tkanin, strojów, przedmiotów obrzędowych, ozdób wnętrza mieszkalnego, metaloplastyki, malarstwa i rzeźby. W późniejszych latach w strukturze organizacyjnej Muzeum następowały dalsze zmiany i przeobrażenia. Równocześnie z działami powołano do życia bibliotekę i archiwum naukowe oraz pracownię konserwatorską i fotograficzną.

      W roku 1956 stanowisko dyrektora Muzeum, noszącego od 1955 roku nazwę Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej, objął Ksawery Piwocki, profesor Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, wybitny teoretyk i historyk sztuki ludowej. Podjął on starania o uzyskanie odpowiedniej, stałej siedziby kierowanej przez siebie instytucji w centrum Warszawy. Po rozważeniu różnych możliwości w roku 1959 podjęto decyzję o przyznaniu stałej lokalizacji Muzeum w zniszczonym w skutek działań wojennych gmachu byłego Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, usytuowanego u zbiegu ulic Kredytowej i Mazowieckiej. Gmach ten, zaprojektowany w połowie XIX wieku przez wybitnych architektów Józefa Góreckiego i Henryka Marconiego, został przekazany Muzeum w roku 1960. Jego odbudowę, finansowaną z budżetu Ministerstwa Kultury i Sztuki zaplanowano na lata 1962-1972, powierzając wykonawstwo Oddziałowi Warszawskiemu Pracowni Konserwacji Zabytków.

     Momentem przełomowym w powojennych dziejach Muzeum stał się rok 1964, kiedy to po osiemnastu latach od momentu reaktywowania warszawskiego Muzeum Etnograficznego dokonało się ostateczne określenie jego formy prawnej. Zarządzeniem z dnia 22 października 1964 r. Minister Kultury i Sztuki zmienił nazwę Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej na Państwowe Muzeum Etnograficzne i nadał statut określający cele, zadania oraz formy działalności. Zgodnie z jego brzmieniem Muzeum miało być placówką naukowo-badawczą i oświatową. Dla celów tych gromadzi, przechowuje, konserwuje i udostępnia zbiory w zakresie etnografii i dziedzin pokrewnych; prowadzi badania naukowe oraz działalność oświatową oraz inicjuje działalność wydawniczą w poruczonych sobie dyscyplinach naukowych; współdziała w upowszechnianiu nauki z instytucjami, organizacjami i stowarzyszeniami w kraju i za granicą, rozwijającymi podobną działalność. Kolekcje muzealne liczyły w tym czasie już blisko 50 tyś. zabytków, zbiory biblioteczne osiągnęły liczbę 15 tys. vol., archiwum naukowe zgromadziło 32 tys. pozycji.

   Wymóg dostosowania struktury organizacyjnej do postanowień statutu pociągnął za sobą kolejne zmiany w organizacji poszczególnych komórek placówki. Wyodrębniono trzy podstawowe zespoły merytoryczne: Zespół Działów Etnografii Polskiej i Krajów Ościennych, Zespół Działów Etnografii Ludów Pozaeuropejskich oraz Zespół Działów Naukowo-Oświatowych obejmujący również Archiwum Naukowe, Bibliotekę oraz Dział Wydawniczy. Oprócz w/w zespołów merytorycznych działały pracownie specjalistyczne ( fotograficzna i konserwatorska ) oraz warsztaty stolarskie i ślusarskie. Piecza nad inwentarzem muzealiów leżała w gestii Głównego Inwentaryzatora. Struktura taka utrzymała się do momentu przenosin do nowej siedziby.

 gmach Muzeum, ul. Kredytowa 1, Warszawa   Przejąwszy w 1971 roku gmach przy ulicy Kredytowej 1/ Mazowieckiej 13 i przeniósłszy tam wszystkie zbiory i agendy Muzeum przystąpiło do niezbędnej w nowych warunkach reorganizacji struktury placówki, do urządzania magazynów oraz przygotowania wystaw stałych. Pracami tymi kierował, piastujący od roku 1969 funkcję dyrektora Muzeum, Kazimierz Pietkiewicz wspomagany przez wicedyrektora d/s naukowych Jana Krzysztofa Makulskiego. W ciągu niespełna dwóch lat, w salach o łącznej powierzchni 2.500 m2, zrealizowano blok wystaw stałych zatytułowanych: „Tło historyczne formowania się polskiej kultury ludowej”, „Tkactwo i strój”, „Galeria sztuki ludowej”, „Zdobnictwo chaty wiejskiej”, „Polskie obrzędy doroczne” oraz „Kultura ludów pozaeuropejskich”, na której prezentowano obiekty pochodzące z  Afryki, Azji Południowo-Wschodniej, Australii, Oceanii i Ameryki. Wystawy te otwarto 15 grudnia 1973 roku w czasie uroczystości oficjalnego przejęcia przez Państwowe Muzeum Etnograficzne stałej siedziby. Niedługo potem, we wrześniu 1974 roku kierownictwo Muzeum objął  dr Jan Krzysztof Makulski, wybitny specjalista z zakresu kultur Afryki.

      W swojej nowej siedzibie Muzeum znalazło wszelkie warunki do pomyślnej realizacji wszystkich założeń programowych i wynikających z nich zadań. Z każdym rokiem rosła liczba zbiorów, rozszerzała się działalność naukowa, umacniały więzy współpracy z instytucjami naukowymi w kraju i za granicą. Działalność dydaktyczna i konsultacyjna miała szanse rozwijać się szerzej i pełniej. Jednakże największe sukcesy to wystawiennictwo i towarzyszące jej działania oświatowo-popularyzatotorskie. Już w roku 1974 placówka przygotowała 19 wystaw czasowych (10 w siedzibie własnej, 7 w terenie l 2 za granicą), w następnym - 28, w roku 1977 aż 46, w tym 15 za granicą. Z wyjątkiem lat 1981-1985, kiedy to liczba wystaw była mniejsza, tak wysokie tempo prac wystawienniczych utrzymuje nie niezmiennie do dziś. Ogółem w okresie 1974-1989 Państwowe Muzeum Etnograficzne zrealizowało blisko 500 ekspozycji czasowych, z których wiele stanowiło liczące się wydarzenie kulturalne. Wszystkie wystawy były też znakomitym tłem do atrakcyjnych i różnorodnych przedsięwzięć oświatowych.

     Potwierdzeniem akceptacji i uznania dla tych dziedzin aktywności muzealnej było szereg dyplomów i wyróżnień, wśród których  Muzeum szczególnie ceni sobie dyplom honorowy za zasługi w rozwoju społecznego uczestnictwa w kulturze przyznany przez Ministerstwo Kultury i Sztuki (1979) oraz dyplom za wybitne zasługi w propagowaniu kultury polskiej za granicą przyznany przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych (1980). Nie mniej satysfakcjonujące było uznanie zyskane w środowisku muzealnym, czego wyrazem były m.in. liczne nagrody i wyróżnienia w ogólnopolskim konkursie na "Najciekawsze Wydarzenie Muzealne Roku". W konkursie tym, który obejmuje wszystkie rodzaje działalności kulturalnej, a więc wystawy, przedsięwzięcia oświatowe, wydawnictwa i in. Państwowe Muzeum Etnograficzne uczestniczyło w latach 1985-1989 pięciokrotnie, zdobywając jedno wyróżnienie i cztery nagrody, w tym Grand Prix - zespołową dla Muzeum oraz indywidualną dla dyrektora Jana Krzysztofa Makulskiego za cykl wystaw i imprez towarzyszącym obchodom 100-lecia Muzeum.    

     CZAS III RZECZPOSPOLITEJ

      Pod koniec 1989 roku Muzeum poniosło dotkliwą stratę. 18 listopada zmarł nagleJan Witold Suliga dyrektor Jan Krzysztof Makulski. Wakujące stanowisko postanowiono obsadzić drogą konkursu. Jego zwycięzcą został pracownik naukowy Uniwersytetu Łódzkiego dr Jan Witold Suliga, etnograf, specjalista z zakresu kultur Indii, który funkcję dyrektora objął z dniem l października 1990 roku.

     Dokonujące się na przełomie 1989/1990 roku w Polsce społeczno-polityczne zmiany stawiały Muzeum w obliczu nowej sytuacji ekonomiczno-prawnej i nakładały nań nowe obowiązki. Dotychczasowy model działalności musiał ulec przeobrażeniom, by wyjść naprzeciw oczekiwaniom społecznym i zachodzącym przemianom w sferze gospodarczej. W tym celu dyrektor Suliga dokonał zmiany struktury placówki, powołując w miejsce rozdrobnionych działów zajmujących się rozmaitymi aspektami polskiej kultury ludowej jeden, duży Dział Etnografii Polski i Europy i podzielił zbiory Muzeum na trzy, główne zespoły: zbiór etnografii polskiej, zbiór etnografii europejskiej oraz zbiór etnografii pozaeuropejskiej. Dążąc do uzyskania jak najszerszej niezależności finansowej w roku 1992 pracownicy Muzeum powołali, z inicjatywy dyrektora, Fundację Wspierania Muzeum Etnograficznego, z której funduszy mogły by być realizowane statutowe działania placówki. Jednocześnie powzięto kroki zmierzające do odzyskania części pomieszczeń gmachu od strony ulicy Mazowieckiej 13, zajmowanych do tej pory przez obce instytucje. Działania te zakończyły się powodzeniem, skutkiem czego Muzeum mogło czerpać dochody z ich wynajmu. Stanowiły one pierwszy krok zmierzający do uwłaszczenia budynku, którego Muzeum było do tej pory tylko zarządcą.

      W tym samym roku Państwowe Muzeum Etnograficzne otrzymało status narodowej instytucji kultury i zostało wpisane do rejestru narodowych instytucji kultury pod numerem RNIK 29/92. Niedługo potem, Zarządzeniem z dnia 21 czerwca 1993 r. Minister Kultury i Sztuki nadał Muzeum statut dostosowany do aktualnych przepisów o prowadzeniu działalności kulturalnej. Pozwoliło to instytucji funkcjonować jako jednostka budżetowa i przeznaczać wszystkie swoje dochody na cele działalności statutowej.

     Przełomowym dla dziejów Muzeum okazał się rok 1998, kiedy to decyzją Ministra Kultury i Sztuki Muzeum zostało wpisane do Państwowego Rejestru Muzeów. Tegoż roku, w związku z reformą administracji publicznej, Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie stało się wojewódzką, samorządową instytucją kultury, dla której organem założycielskim jest Marszałek Województwa Mazowieckiego. Zostało wpisane do rejestru Samorządowych Instytucji Kultury pod numerem RIK/23/99, otrzymując na mocy uchwały Zarządu Województwa z dnia 5 listopada nowy statut. Wtedy też ostatecznie rozwiązano problem własności muzealnego budynku. Decyzją Nr 26/99 Wojewody Mazowieckiego z dnia 22 marca zabytkowy gmach byłego Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego przy ulicy Kredytowej 1/Mazowieckiej 13 stał się własnością Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. 

    Zachodzące w kraju zmiany oraz nowe oczekiwania w stosunku do form działalności instytucji muzealnych wpłynęły znacząco na zakres i rodzaj aktywności placówki. Najważniejszym problemem okazała się potrzeba unowocześnienia i uatrakcyjnienia oferty wystawienniczej. Zgonie z wytycznymi dyrektora Suligi zespół pracowników merytorycznych opracował cały kompleks nowych propozycji wystawienniczych, kładących nacisk na ich walory merytoryczne i artystyczne, obejmujących również te dziedziny i formy artystycznej wypowiedzi, do których rzadko sięgała etnografia w jej klasycznym rozumieniu.

      Zwiastunem tych przemian stała się eksponowana w 1991 roku wystawa Janusza Boguckego i Niny Smolarz "Spotkanie świętych obrazów" zrealizowana we współpracy z The Guadelupe Institute, Phoenix, Arizona. Do jej przygotowania wykorzystano zarówno obiekty muzealne jak i prace współczesnych artystów, którzy osobiście montowali poszczególne sekwencje. Na wystawie ukazano dwa odmienne nurty kultu maryjnego: nurt polski, koncentrujący się wokół czci oddawanej Ikonie Czarnej Madonny z Częstochowy oraz nurt amerykański, w którym największą rolę odgrywa wizerunek Białej Madonny z Guadelupe. Ekspozycja cieszyła się wielkim zainteresowaniem i zainaugurowała cykl realizacji, które  czy to ze względu na charakter artystycznej wizji, czy też z uwagi na rodzaj poruszanych problemów związanych z danym zjawiskiem kulturowym, przełamywały konwencje tradycyjnego wystawiennictwa etnograficznego. Najważniejsze wśród nich to: „Bóg, diabeł, demony - czyli antropologia dobra i zła w polskiej sztuce nieprofesjonalnej" (wrzesień - grudzień 1991); „Homo Ludens - Człowiek i zabawa" (grudzień 1992 - wrzesień 1995);  „Diabeł polski" (grudzień 1995 - marzec 1994); "Być wojownikiem" (maj -wrzesień 1994); "Tajemnice masonów. Rytuał i symbolika masonerii XVIII-XIX wieku" (lipiec - październik 1995); „Mieć” – wystawa będąca propozycją skupienia uwagi na przedmiotach skojarzonych w sensie dosłownym i symbolicznym ze zjawiskiem „własności”, „posiadania”, „ochrony” (lipiec – sierpień 1991);  „Śmierć zapomniana" - traktująca o charakterystycznych dla różnych kultur, religii i światopoglądów specyficznych systemach zachowań jakie wytworzyły się w wyniku prób zgłębieKatalog wystawynia tajemnicy śmierci (październik - grudzień 1995);  „Stwory, bestie i zwierzęta w sztuce nieprofesjonalnej"  - pokaz około 700 obiektów łączących płaszczyzny rzeczywistości realnej ptaków i zwierząt z wyobrażeniową smoków, sfinksów, jednorożców czy południc (kwiecień 1996 - styczeń 1997); „Jerzy Duda-Gracz. Obrazy prowincjonalno-gminne 1986-1996" - ekspozycja prezentująca cykl 262 dzieł, w których artysta odszedł od prowadzenia malarskiej kroniki ludzkich postępków i zmagań z rzeczywistością, na rzecz pokazania obrazu rzeczywistego świata i jego ponadczasowych wartości miażdżonych często bezduszną cywilizacją (maj - grudzień 1997); „Krocząc drogami Aniołów. Anioły w sztuce i tradycji judeochrześcijańskiej" - wystawa ukazująca wizerunki aniołów występujących zarówno w sztuce tradycyjnej (sakralnej, ludowej, nieprofesjonalnej) jak i współczesnej odwołującej się do duchowego zaplecza judaizmu, katolicyzmu i prawosławia (kwiecień - listopad 1998); "Jerzy Duda-Gracz. Obrazy prowincjonalno-gminne Kresy Polskie 2000" - dzieła z lat 1996-2000” – ekspozycja będąca malarską rekonstrukcją tego co przemija, odchodzi, rozpada się (luty - maj 2001); "Teatr lalek Rajmunda Strzeleckiego" - wystawa monograficzna zmarłego w roku 1995 artysty, zaliczanego dziś do najwybitniejszych scenografów teatrów lalkowych w Polsce, którego dzieła są poszukiwaniem w świecie rzeczy i przyrody j pierwowzoru dramatu istnienia (październik 2004 - kwiecień 2005), „Woskiem malowane. Batik jawajski i polski.” (marzec-czerwiec 2006 r.)- ekspozycja przybliżająca tę technikę zdobienia oraz prezentująca kolekcję Rudolfa Smerda, uznawaną za jedną z najważniejszych na świecie.

     W bogatej i różnorodnej ofercie wystawienniczej Państwowego Muzeum Etnograficznego znalazły się zarówno wystawy realizowane na bazie własnych zbiorów jak i ekspozycje przygotowane we współpracy z różnymi instytucjami i osobami prywatnymi, bądź też oparte w całości na kolekcjach wypożyczonych. Wielokrotnie Muzeum sięgało do dorobku wybitnych twórców profesjonalnych i nieprofesjonalnych, wśród których szczególne miejsce zajmują artyści uprawiający malarstwo na szkle — Zofia i Magda Forteckie (wystawa „Złota legenda na szkle malowana. Obrazy Zofii i Magdy Forteckich", (lipiec - wrzesień 1999) i Krzysztof Okoń, wystawa „Światłem malowane. Malarstwo na szkle i rzeźba Krzysztofa Okonia", (luty-sierpień 2000) oraz twórca refleksyjnych płócien Stanisław Baj, wystawa „Portret chłopski w malarstwie Stanisława Baja" (październik 1997-styczeń 1998). Dwukrotnie też miały miejsce realizacje poświęcone twórczości Nikifora. Pierwszą zorganizowano w listopadzie 1995 roku w stulecie urodzin artysty, drugą we wrześniu 2004 r. (towarzyszyła ona wejściu na ekrany kin filmu Krzysztofa Krauzego „Mój Nikifor"). Spośród wystaw zagranicznych do jednych z najbardziej wartościowych należy ekspozycja „Władca z Sipán" (wrzesień 1999-styczeń 2000) poświęconej jednemu z najdonioślejszych odkryć archeologicznych drugiej połowy XX wieku, jakim było odnalezienie w roku 1987 na północnym wybrzeżu Peru wspaniale wyposażonego grobowca władcy i kapłana kultury Moche z początku IV wieku n.e.

     Oprócz ekspozycji organizowanych w siedzibie własnej, Muzeum realizowało corocznie 20-25 wystaw w placówkach terenowych oraz nie mniej niż kilka za granicą. W przypadku tych ostatnich rekordowo zapisał się rok 2001, w którym Państwowe Muzeum Etnograficzne zanotowało aż 16 realizacji zagranicznych (8 w Danii, 4 w Hiszpanii, 3 w Bułgarii, l na Węgrzech). Na liście krajów, w których w ostatnich latach pokazano  wystawy PME znajdują się oprócz wymienionych: Francja, Włochy, Niemcy, Belgia, Łotwa, Macedonia, Słowacja, Ukraina, Austria, Szwajcaria, Rumunia oraz Chiny. Tematyka wystaw najczęściej obracała się wokół polskiej sztuki i rękodzieła ludowego (rzeźba, malarstwo, malarstwo na szkle, wycinanki), tradycyjnej obrzędowości (zwyczaje bożonarodzeniowe i wielkanocne) orazSłowiańska wielkanoc, impreza, 2006 rok kultury regionu mazowieckiego. 

    Nic więc dziwnego, że lata 1991 - 1999 przyniosły Muzeum kolejne wyróżnienia i nagrody za działalność wystawienniczą w ogólnopolskim konkursie na „Najciekawsze Wydarzenie Muzealne Roku", w tym nagrodę zespołową I stopnia dla twórców ekspozycji "Spotkanie świętych obrazów" oraz nagrodę główną indywidualną dla dyrektora Suligi za wystawę „Krocząc drogami Aniołów", która uświetniała obchody 110-lecia istnienia Muzeum.

      Drugim polem szczególnej aktywności Państwowego Muzeum Etnograficznego stała się działalność edukacyjno-oświatowa i popularyzatorska. Lekcje muzealne (średnio 500 jednostek lekcyjnych rocznie), regularne poranki dla dzieci oraz spotkania, pokazy, kiermasze i warsztaty z udziałem twórców ludowych, występy zespołów ludowych, widowiska folklorystyczne i in. Przygotowywane są atrakcyjne programy dla dzieci i młodzieży na okres ferii zimowych i letnich wakacji. Stałą pozycję stanowią zajęcia z dziećmi chorymi przebywającymi w szpitalach. Począwszy od roku 2000 corocznie realizowany jest cykl koncertów muzyki etnicznej "Muzyka w Muzeum"; cykl ten został wpisany przez Polski Komitet ds. UNESCO do programu "Dekada Ludności Autochtonicznej" .

    W ofercie edukacyjno-oświatowej Muzeum nie zabrakło specjalnych programów adresowanych do określonych grup odbiorców. Trwale zapisał się tu blok imprez poświęconych różnym aspektom polskiej kultury ludowej i tradycyjnej obrzędowości organizowany każdego roku dla słuchaczy Studium Języka i Kultury Polskiej "Polonicum" Uniwersytetu Warszawskiego.  Muzeum jest ponadto organizatorem szeregu imprez okazjonalnych np. promocje książek czy specjalne programy związane z tematyką aktualnie prezentowanych wystaw, a także uczestniczy w realizacji przedsięwzięć interdyscyplinarnych. W ostatnich latach placówka dwukrotnie była współorganizatorem dużej imprezy "Dni Słowiańskie" realizowanej we współpracy z Państwowym Muzeum Archeologicznym w Warszawie, zaś od 2005 roku organizuje nowy cykl imprez, do których należy „Twórczość nad twórczościami”, oraz dwie imprezy plenerowe odbywające się na ulicy Kredytowej przed gmachem placówki - „Boże Narodzenie w Muzeum” i „Wielkanoc w Muzeum”, organizowane we współpracy z Fundacją Wspierania Muzeum Etnograficznego.

Przejdź do części drugiej - link

vseperestroy.ru | autogrubin.ru | vestyrizm.ru | ivotremont.ru | detityt.ru